Дора Зрински Петровиќ, Унив. бак. психологија
Центар за репродуктивно ментално здравје, Загреб

Перинатална депресија

Бременоста и мајчинството се периоди на биолошки, социјални и психолошки промени кои можат да бидат многу интензивни. Понекогаш најголемо внимание се посветува на телесните промени и развојот на детето, но тоа не значи дека психосоцијалните промени кај жената се помалку важни или дека не треба да им посветуваме еднакво внимание како и на нејзиното физичко здравје. Психичките потешкотии не се исклучок во чувствителните периоди на бременост и мајчинство.

Перинаталната депресија е голема депресивна епизода која се јавува за време на бременоста и во рок од четири недели по породувањето (American Psychiatric Association (APA), 2013). Во научните истражувања и клиничката практика се смета дека перинаталната депресија може да се појави и до една година по породувањето (Fonseca et al., 2020). Главните симптоми по кои ја препознаваме се намалено и депресивно расположение и губење на интерес и задоволството во активностите во кои жената претходно уживала, а други симптоми се намален апетит, тешкотии при заспивање и спиење, чувство на вина и безвредност, проблеми со концентрацијата, намалена енергија, како и суицидални мисли и дејствија (APA, 2013). За поставување на дијагноза, симптомите мора да траат најмалку две недели и значително да го нарушуваат квалитетот на животот и функционирањето на жената во важните области од нејзиниот живот (APA, 2013).

Перинаталната депресија е присутна кај 12–18% од жените (Hahn- Holbrook et al., 2018; Woody et al., 2017), но од неа можат да страдаат и татковците. Помеѓу првиот триместар и една година по породувањето, зачестеноста на перинаталната депресија кај мажите изнесува 10% (Paulson and Bazemore, 2010).

Некои фактори на ризик кои придонесуваат за развој на перинатална депресија кај жените се чувствителност на хормонални промени, стрес и избегнување како начин на справување со стресот, несакана бременост, ниска самодоверба, слаба социјална поддршка, незадоволство од партнерскиот однос, претходно или тековно злоставување, анксиозност за време на бременоста, историја на депресија во раниот живот и чувство на неспособност во родителската улога (Nakić, 2011; Žutić et al., 2018). Покрај тоа, перинаталната депресија го зголемува ризикот од самоубиство кај жените и претставува најчеста причина за смртност на мајките во перинаталниот период (Cox et al., 2016).

Накиќ (2011) истакнува дека еден од важните заштитни фактори е квалитетот на партнерскиот однос, без оглед на тоа дали парот е во брак или во друг вид на врска и колку партнерите меѓусебно си пружаат поддршка. Самодовербата, социјалната поддршка и здравите стратегии за справување со стресот се некои од другите заштитни фактори од перинатална депресија (Leigh and Milgrom, 2008; Žutić et al., 2018).

Перинаталната депресија сама по себе е многу тешка за жената која се соочува со неа. Доколку не се лекува, може да има негативни последици не само врз менталното и физичкото здравје на жената, туку и врз нејзиното семејство и децата (Slomian et al., 2019). Поточно, хроничната депресија кај мајката е поврзана со негативни последици врз когнитивниот и социо-емоционалниот развој на детето, како и со послаба интеракција помеѓу мајката и детето (Slomian et al., 2019). Последиците се видливи и во партнерските односи, каде што депресијата негативно влијае на односот со партнерот, како и врз односот помеѓу таткото и детето (Goodman, 2008).

Вкупните трошоци поврзани со перинаталната депресија во Обединетото Кралство се проценети на приближно 74.000 британски фунти (GBP) по мајка и дете (Bauer et al., 2014). Овој износ не се однесува само на лекувањето, туку вклучува и намалена работна способност и бројни други трошоци, од кои дури две третини од вкупниот износ се однесуваат на последиците што перинаталната депресија ги остава врз детето, а само една третина на мајката (Bauer et al., 2014; Luca et al., 2020). Затоа е многу важно навремено да се побара помош, но и стручните лица кои доаѓаат во контакт со мајки и бремени жени (лекари, патронажни сестри, педијатри…) да се грижат за менталното здравје на мајките и да располагаат со квалитетни насоки за пристап кон овој многу сериозен проблем.

Подеднакво е важно да се знае дека перинаталната депресија не трае вечно и дека помошта е достапна. За помош, лицата можат да се обратат кај психолог, психијатар или матичен лекар, кој потоа ќе ги упати кај соодветен специјалист. Клиничките истражувања покажале дека когнитивно-бихевиоралната терапија е многу ефикасна во лекувањето на перинаталната депресија (Branquinho et al., 2021), а кај потешките форми се применува и фармаколошка терапија (Kittel -Schneider et al., 2022).

Многу е важно да се нагласи дека жената не е виновна ниту одговорна за последиците од перинаталната депресија, исто како што никој не е виновен ниту одговорен за последиците од скршеница на ногата при скијање и слично. Како што веќе споменавме, чувството на вина е еден од симптомите на перинаталната депресија и, за жал, може да биде една од причините поради кои жената не бара помош, бидејќи веќе се чувствува виновна и се срами од својата состојба. Слично на тоа, жените не бараат помош поради страв од осуда, стигматизација од менталните потешкотии и поради мислата дека се „лоши мајки“ (Fonseca et al., 2020). Тие, исто така, не ги споделуваат своите чувства и мисли со другите и страдаат сами. Затоа е важно нивните најблиски да ги охрабруваат и да им бидат поддршка.

Можете да бидете добра мајка дури и ако се соочувате со ментални потешкотии. Важно е да бидете нежни и сочувствителни кон себе и да се грижите за сопствената благосостојба, исто како што би се грижеле за некој ваш близок. Постојат бројни техники кои можат да се научат, а сите се насочени кон полесно справување со мислите и чувствата што ве оптоваруваат. Периодот на постнатална депресија не трае вечно и ќе помине, без оглед на тоа колку е тешко во моментот, но важно е да побарате помош и да се консултирате со стручно лице, бидејќи вие и вашето ментално здравје сте многу важни и драгоцени.

Уредила: вонр. проф. д-р. Сандра Накиќ Радош, Унив. спец. клиничка психологија
Центар за репродуктивно ментално здравје, Загреб

Литература:

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Bauer, A., Parsonage, M., Knapp, M., Iemmi, V., Adelaja, B. in Hogg, S. (2014). The costs of perinatal mental health problems. London: Centre for Mental Health and London School of Economics, 44. http://eprints.lse.ac.uk/id/eprint/59885

Branquinho, M., de la Fe Rodriguez-Munoz, M., Maia, B. R., Marques, M., Matos, M., Osma, J.,… in Vousoura, E. (2021). Effectiveness of psychological interventions in the treatment of perinatal depression: A systematic review of systematic reviews and meta-analyses. Journal of Affective Disorders, 291, 294-306. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.05.010

Cox, E. Q., Sowa, N. A., Meltzer-Brody, S. E. i Gaynes, B. N. (2016). The Perinatal Depression Treatment Cascade: Baby Steps Toward Improving Outcomes. The Journal of clinical psychiatry, 77(9), 1189-1200. https://doi.org/10.4088/JCP.15r10174

Fonseca, A., Ganho-Ávila, A., Lambregtse-van den Berg, M., Lupattelli, A., de la Fé Rodriguez-Muñoz, M., Ferreira, P., Nakić Radoš, S. in Bina, R. (2020). Emerging issues and questions on peripartum depression prevention, diagnosis and treatment: a consensus report from the cost action riseup-PPD. Journal of Affective Disorders, 274, 167-173. https://doi.org/10.1016/j.jad.2020.05.112

Goodman, J. H. (2008). Influences of maternal postpartum depression on fathers and on father–infant interaction. Infant Mental Health Journal, 29(6), 624-643. https://doi.org/10.1002/imhj.20199

Hahn-Holbrook, J., Cornwell-Hinrichs, T. in Anaya, I. (2018). Economic and health predictors of national postpartum depression prevalence: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression of 291 studies from 56 countries. Frontiers in Psychiatry, 8, 248. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2017.00248

Hutchens, B. F. in Kearney, J. (2020). Risk factors for postpartum depression: an umbrella review. Journal of midwifery & women’s health, 65(1), 96-108. https://doi.org/10.1111/jmwh.13067

Leigh, B. i Milgrom, J. (2008). Risk factors for antenatal depression, postnatal depression and parenting stress. BMC psychiatry, 8(1), 1-11. https://doi.org/10.1186/1471-244X-8-24

Luca, D. L., Margiotta, C., Staatz, C., Garlow, E., Christensen, A. in Zivin, K. (2020). Financial Toll of Untreated Perinatal Mood and Anxiety Disorders Among 2017 Births in the United States. American journal of public health, 110(6), 888–896. https://doi.org/10.2105/AJPH.2020.305619

Motrico, E., Moreno‐Peral, P., Uriko, K., Hancheva, C., Brekalo, M., Ajaz, E., … in Lambregtse‐van den Berg, M. P. (2022). Clinical practice guidelines with recommendations for peripartum depression: A European systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica, 146(4), 325-339. https://doi.org/10.1111/acps.13478

Nakić, S. (2011). Prediktori razvoja poslijeporođajne depresije. Neobjavljena doktorska disertacija. Zagreb: Filozofski fakultet.

Nakić Radoš, S. (27. 4. 2023). Svjetski dan mentalnog zdravlja majki – 3. svibnja 2023.

Paulson, J. F. in Bazemore, S. D. (2010). Prenatal and postpartum depression in fathers and its association with maternal depression: A meta-analysis. Journal of the American Medical Association, 303(19), 1961-1969. https://doi.org/10.1001/jama.2010.605

Slomian, J., Honvo, G., Emonts, P., Reginster, J. Y. in Bruyère, O. (2019). Consequences of maternal postpartum depression: A systematic review of maternal and infant outcomes. Women’s Health, 15. https://doi.org/10.1177/1745506519844044

Woody, C. A., Ferrari, A. J., Siskind, D. J., Whiteford, H. A. in Harris, M. G. (2017). A systematic review and meta-regression of the prevalence and incidence of perinatal depression. Journal of Affective Disorders, 219, 86-92. https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.05.003

Žutić, M., Nakić Radoš, S. in Kuna, K. (2018). Predictors of depressive symptoms during pregnancy. U S. Nakić Radoš (Ur.), Protection and promotion of the well-being of children, youth, and families: Selected Proceedings of the 1st International Scientific Conference of the Department of Psychology at the Catholic University of Croatia (pp. 155-172). Zagreb, Croatia: Catholic University of Croatia.