Дора Зрински Петровиќ, Унив. бак. психологија
Центар за репродуктивно ментално здравје, Загреб

Ментално здравје за време на бременоста и по породувањето

Менталното здравје може да се дефинира како психолошка благосостојба, односно состојба во која лицето го остварува својот целосен потенцијал и успешно се справува со животните стресови. (СЗО, 2022) Тоа не е нешто што човекот го има или го нема, туку континуум. Исто како и физичкото здравје, менталното здравје може да биде нарушено во одредени животни периоди, но тоа не значи дека не може да се работи на него и да се подобри. Менталното здравје може да се обнови и зајакне со психолошка поддршка и работа на себе.

Како потесен поим, репродуктивното ментално здравје се дефинира како биопсихосоцијално здравје и благосостојба од менархa (првата менструација) до менопауза, а ги опфаќа и периодите на бременост и постнаталниот период. (Nakić Radoš, 2016) Интересно е што овој поим не се однесува само на жените, туку и на нивните партнери и деца.

Тешкотиите во менталното здравје се вообичаени во која било животна фаза и можат да го погодат секого. Поради тоа, не е невообичаено проблемите со менталното здравје да се појават во чувствителните периоди на бременоста и родителството. Истражувањата покажуваат дека секоја петта жена доживува проблеми со менталното здравје за време на бременоста и во првите 12 месеци по породувањето. (Bauer et al., 2014)

Во првите десет дена по породувањето може да се јави постпородилна тага (англиски baby blues). Тоа е многу честа состојба која во просек погодува околу 60-80% од жените. (Turabian, 2019) Во однос на времетраењето и симптомите, тоа е најблагото постпородилно нарушување и не претставува ментално нарушување. Се карактеризира со плачење без очигледна причина, ненадејни промени во расположението, замор, потешкотии со спиењето и намален апетит, а се надминува со поддршка од блиските лица.

Депресијата за време на бременоста и по породувањето се јавува кај 12-18% од жените. (Hahn-Holbrook et al., 2018) Некои од симптомите што ја карактеризираат се: намалено и депресивно расположение, промени во апетитот и спиењето, незаинтересираност за активности што претходно носеле задоволство, чувство на вина, потешкотии со концентрацијата и анксиозност.

Различни проблеми од спектарот на анксиозни нарушувања се јавуваат со иста зачестеност како и депресијата. На пример, 15% од мајките кои првпат раѓаат имаат клинички значаен страв од породување (Jokić- Begić et al., 2014), а генерализираното анксиозно нарушување може да се појави кај околу 4% од мајките ( Wenzel et al., 2005). Опсесивно-компулсивното нарушување се јавува кај 4% од жените по породувањето (Brockington et al., 2006). Се карактеризира со повторувачки мисли и/или дејства (опсесии и/или компулсии), анксиозност поврзана со благосостојбата на новороденчето и мисли дека детето случајно ќе им испадне од рацете или дека ќе го изгребат или повредат со ноктите.

Секоја четврта жена доживува трауматично породување (Nakić Radoš et al., 2020), а посттрауматското стресно нарушување по породувањето се јавува кај 3% од жените (Yildiz et al., 2017). Се карактеризира со непријатни емоции, чувство дека животот е во опасност, страв, физичка непријатност, избегнување, потсетување на траумата и повторно доживување на трауматскиот настан.

Анксиозноста или стресот се опишуваат со загриженост, потешкотии во концентрацијата и помнењето, интензивен страв, негативни емоции, замор, потешкотии со спиењето итн. Важно е да се нагласи дека загриженоста и вознемиреноста се нормални емоции за време на бременоста и родителството (Goldfinger et al., 2019), особено кај жените кои првпат стануваат мајки. На пример, 35% од бремените жени имаат изразени симптоми на анксиозност. (Nakić Radoš et al., 2018) Меѓутоа, кога тие го попречуваат секојдневното функционирање, важно е да се побара помош.

Постпородилната психоза може да се појави кај 1 до 2 случаи на секои 1000 породувања. (VanderKruik et al., 2017) Тоа е многу сериозна состојба која бара итен психијатриски третман. Се карактеризира со покачено расположение кое се менува со депресивно расположение, психотични симптоми, анксиозност, насилни мисли насочени кон себе или кон детето, како и опсесивни мисли и заблуди поврзани со детето. Лекувањето на постпородилната психоза е неопходно и не смее да се одложува.

Нашето ментално здравје можеме да го зајакнеме на повеќе начини. (Ćavar, 2021) Еден од нив е споделувањето на нашите мисли, грижи и чувства со блиски лица, што има многу позитивен ефект и врз односите со нив и врз зачувувањето на менталното здравје. Физичката активност, здравата исхрана, доволното количество сон и одржувањето на дневната рутина, исто така, придонесуваат за подобро ментално здравје. Доследната рутина обезбедува чувство на сигурност и удобност, што позитивно влијае на менталното здравје. Практикувањето свесна присутност и самосочувство, исто така, може да помогне, а еден начин да го постигнете тоа е секој ден да одвоите неколку минути за кратки вежби за дишење и да развиете благ и сочувствителен однос кон себе, без осудување (на пример „Никој не е совршен“; „Сите понекогаш се соочуваме со тешкотии“; „Добро се справуваш“ ).

За жал, свеста за менталното здравје за време на бременоста и по породувањето сè уште не е доволно развиена. Жените честопати не знаат како да ги препознаат симптомите или, дури и кога ги препознаваат, поради страв дека ќе бидат осудувани, критикувани или поради неприфаќањето на сопствената состојба, не бараат помош. Затоа сакаме по читањето на овој текст да понесете со себе една многу важна порака: не сте сами и многу трудници и мајки се соочуваат со тешкотии во менталното здравје за време на бременоста и мајчинството. Помошта е секогаш достапна, а предизвиците поврзани со менталното здравје и тешките денови нема да траат засекогаш. Важно е да препознаеме дека имаме проблем, да се потпреме на оние што ни се блиски и да побараме поддршка и помош од стручни лица.

Проблемите со менталното здравје не те дефинираат како мајка и како личност. Ти си прекрасно човечко суштество, многу поголемо и многу повеќе од своите мисли, емоции, грижи и проблеми. Бременоста и мајчинството се периоди проследени со низа промени, затоа, потпирајќи се на своите блиски, биди нежна кон себе и грижи се за себе и за својата благосостојба. Исто така, не двоуми се да побараш помош доколку чувствуваш дека ти е потребна.

Уредила: вонр. проф. д-р. Сандра Накиќ Радош, Унив. спец. клиничка психологија
Центар за репродуктивно ментално здравје, Загреб

Литература:

Bauer, A., Parsonage, M., Knapp, M., Iemmi, V., Adelaja, B., Hogg, S. (2014). The costs of perinatal mental health problems. London: Centre for Mental Health and London School of Economics, 44. http://eprints.lse.ac.uk/id/eprint/59885

Brockington, I. F., Macdonald, E., Wainscott, G. (2006). Anxiety, obsessions and morbid preoccupations in pregnancy and the puerperium. Archives of Women’s Mental Health, 9, 253-263. https://doi.org/10.1007/s00737-006-0134-z

Ćavar, F. (14. 5. 2021). Očuvanje mentalnog zdravlja.

Goldfinger, C., Green, S. M., Furtado, M., McCabe, R. E. (2020). Characterizing the nature of worry in a sample of perinatal women with generalized anxiety disorder. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(2), 136-145. https://doi.org/10.1002/cpp.2413

Hahn-Holbrook, J., Cornwell-Hinrichs, T., Anaya, I. (2018). Economic and health predictors of national postpartum depression prevalence: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression of 291 studies from 56 countries. Frontiers in Psychiatry, 8, 248. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2017.00248

Jokić-Begić, N., Žigić, L., Nakić Radoš, S. (2014). Anxiety and anxiety sensitivity as predictors of fear of childbirth: Different patterns for nulliparous and parous women. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 35(1), 22-28. https://doi.org/10.3109/0167482X.2013.866647

Nakić Radiš, S. (2016). III. simpozij: Reproduktivno mentalno zdravlje. U Z. Penezić i sur. (Ur.), XX. dani psihologije u Zadru. Zadar, Hrvatska: Sveučilište u Zadru.

Nakić Radoš, S., Matijaš, M., Kuhar, L., Anđelinović, M., Ayers, S. (2020). Measuring and conceptualizing PTSD following childbirth: Validation of the City Birth Trauma Scale. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 12(2), 147-155. https://doi.org/10.1037/tra0000501

Nakić Radoš, S., Tadinac, M., Herman, R. (2018). Anxiety during pregnancy and postpartum: Course, predictors, and comorbidity with postpartum depression. Acta Clinica Croatica, 57(1), 39-51. https://doi.org/10.20471/acc.2018.57.01.05

Turabian, J. (2019). Antenatal and Postnatal Depression: General Medicine Tools to Address Them. International Journal of Women’s Health care and Gynecology, 1(2): 108. https://www.researchgate.net/publication/335652691

VanderKruik, R., Barreix, M., Chou, D., Allen, T., Say, L., Cohen, L. S. (2017). The global prevalence of postpartum psychosis: a systematic review. BMC Psychiatry, 17(1), 272. https://doi.org/10.1186/s12888-017-1427-7

Wenzel, A., Haugen, E. N., Jackson, L. C., Brendle, J. R. (2005). Anxiety symptoms and disorders at eight weeks postpartum. Anxiety Disorders, 19, 295-311. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2004.04.001

World Health Organization (17. 6. 2022). Mental health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response

Yildiz, P. D., Ayers, S., Phillips, L. (2017). The prevalence of posttraumatic stress disorder in pregnancy and after birth: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 208, 634-645. https://doi.org/10.1016/j.jad.2016.10.009